Yayınlar

​

Bu makale, Türkiye’nin İstanbul kentinde bulunan bir yetişkin eğitimi kurumu olan İSMEK’te zanaatkârlara yönelik olarak yürütülen bir tasarım dersini sunmayı amaçlamaktadır. On iki hafta süren programın amacı; tasarım yöntemlerine ilişkin temel konuları öğretmek, tasarım süreçleri boyunca eleştirel girdiler ve mentorluk sağlamak suretiyle tasarıma dair yeni bakış açıları kazandırmaktır. Katılımcıların tasarım eğitimi geçmişi bulunmamakta, belirli bir zanaat alanında ustalıkları olmakta ve kendi alanlarında hâlihazırda eğitmen olarak görev yapmaktadırlar. Bu doğrultuda tasarım dersinin amacı, katılımcıları deneme yapmaya teşvik ederek ve geleneksel zanaatlara yönelik yeni yorumlar üretmelerini destekleyerek, zanaat üretimindeki mevcut süreçlere daha geniş bir perspektiften bakmalarını sağlamaktır. Tasarımcı-zanaatkâr iş birliğine özgün bir örnek olarak bu tasarım dersi; arka planı, bağlamı, yapısı ve çıktılarıyla birlikte tanıtılmakta ve gelecekteki çalışmalara olası katkıları tartışılmaktadır.

Bu yazı, 2017 Güz döneminde İstanbul Bilgi Üniversitesi Endüstri Ürünleri Tasarımı Bölümü’nde başlatılan sürdürülebilir tasarım temalı Studio-Sustain stüdyo dersleri serisinin ilki üzerinedir. Serinin birincil amacı tasarım öğrencilerinin çevrelerine, canlılara, kaynaklara ve kararlarına dair sorumluluklarını fark edecekleri, düşünecekleri ve tartışacakları bir eğitim ortamı oluşturmaktır. Bu amaçla, sürdürülebilir tasarım süreç ve yöntemlerini kapsayan bir stüdyo dersi kurgulandı. Proje konusu, öğrencilerin bahsedilen sorumlulukları ile doğrudan ilişkiye girmelerini sağlamak için, stüdyo dışından ve gündelik hayatın içinden, Türkiye’deki bir bölgenin bağlamı üzerinden belirlendi. Sürdürülebilirlik üzerine çalışan kişi ve kurumların bulunduğu Urla ilçesinin Barbaros Köyü Studio-Sustain dersinin sahası olarak seçildi. Studio-Sustain Urla-Barbaros, ana yapısını ve tasarım projelerinin konusunu bölgenin yerel bilgisi üzerinden oluşturmayı temel aldı. Bu yerel bilgi ve kişilerle doğrudan etkileşimi sağlamak amacıyla bölgeye üç ziyaret planlandı: dönem başlamadan stüdyo yürütücülerinin hazırlık ziyareti, dönem boyunca yürütücülerin ve öğrencilerin araştırma ve ürün geliştirme süreçlerinde yaptıkları ziyaretler. Araştırma sürecinde gruplar halinde çalışan öğrenciler stüdyo kapsamında belirlenen atık, enerji, gıda, kültür, su ve yapılı çevre ana başlıkları üzerinden bölgeyi incelediler. Bulgularını köydekilerle paylaşarak tasarım projelerinin temellerini oluşturan fikir alışverişleri gerçekleştirdiler. Proje geliştirme sürecinde bireysel çalışan öğrenciler, sistem tasarımı yöntemlerini uygulayarak, bölgenin geçmiş ve bugün bilgisi üzerinden, gelecek için vizyon senaryoları kurguladılar. Sistem ve ürün tasarımını kapsayan projelerini bu senaryolar doğrultusunda belirleyen öğrenciler, bölgeye ikinci ziyarette tasarım fikirlerini köy bağlamında, köydekilerle geliştirmeye devam ettiler. Bu ziyaret sonrasında sistem ve ürün tasarımlarını, sahada edindikleri bilgi ve deneyimlere ve köydeki kişilerle birlikte yaptıkları denemelere dayanarak sonuçlandırdılar. Studio-Sustain Urla-Barbaros tasarım pratiği ve eğitimi, gerçek hayatın kişileri, durumları, bilgileri, gereklilikleri ve ihtiyaçları üzerinden belirlenmesini temel aldı. Tasarım öğrencilerinin öncelikle neyi, neden tasarladıklarını sorgulamaları amaçlandı. Seri boyunca sürdürülebilirlik üzerine çalışan kurum ve kişilerle ortaklıklar üzerinden güncel çalışmaların ve durumların incelenmesi, stüdyo içinde ve dışında farkındalık kazandırılması, kültürel zemin ve sürdürülebilir pratiklerin geliştirilmesi planlanmaktadır.

Kitaptaki Advocating Sustainable and Participatory Models bölümü, Demet Mutman tarafından Aslı Kıyak İngin ile yapılan bir röportaj olup, İngin’in kentte sürdürülebilir ve katılımcı planlama modellerini savunan yaklaşımını ele almaktadır. Kentin yeniden inşasında yerel topluluklar, akademi, yerel yönetim ve kültür, sanat, ekonomi ve siyaset alanlarındaki sivil inisiyatiflerle birlikte çalışması gerektiği vurgulanır. Yukarıdan aşağıya (top-down) işleyen planlama süreçleri yerine, aşağıdan yukarıya (bottom-up) bir planlama sürecine ihtiyaç duyulduğuna, yerel bilgi ve taleplerle buluşması gerektiğine; bu nedenle katılımcı planlamanın önemine değinilir.

İngin, kentteki “görünmez” dinamikleri görünür kılmayı, yerel topluluklarla birebir çalışarak mekânsal, sosyal ve ekonomik yapıları anlamayı ve görünür kılmayı temel rolü olarak tanımlar. Katılımcı toplantılar, küçük ölçekli müdahaleler ve sivil girişimler aracılığıyla yerel vizyonların güçlendirilmesini savunur. Ancak mevcut idari yapılar, hiyerarşik ilişkiler ve şeffaf olmayan karar alma mekanizmalarının katılımın önünde önemli engeller oluşturduğunu ifade eder.

Röportaj, İstanbul için iyi bir planlama modelinin yalnızca planlardan değil; yönetim biçimlerinden, kurumlar arası ilişkilerden ve katılımı mümkün kılan şeffaf mekanizmalardan oluşması gerektiği sonucuna varır ve kentsel kararların katılımcı eylem, geri bildirim ve ortak üretim yoluyla şekillenmesi gerektiğini savunur.

Bu kitap içi bölüm, İstanbul’da 2000’li yılların ortalarından itibaren uygulamaya konulan kentsel yenileme politikalarını, Sulukule Yenileme Projesi örneği üzerinden incelemektedir. Çalışma, 5366 sayılı yasa ile yerel yönetimlere tanınan yeni planlama ve kamulaştırma yetkilerinin, tarihi mahallelerdeki dönüşüm süreçlerini nasıl şekillendirdiğini tartışmaktadır. Sulukule’de yenileme süreci, mahallenin enformel sosyal, kültürel ve mekânsal yapısının sorunlu olarak tanımlanması üzerinden meşrulaştırılmıştır. Oysa makale, Sulukule’nin güçlü sosyal dayanışma ağlarına, özgün konut tipolojilerine ve kültürel miras niteliği taşıyan bir kentsel dokuya sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Yenileme projesinin, yerinde ve katılımcı bir planlama yerine piyasa odaklı, büyük ölçekli bir müdahaleye dönüştüğü; bu süreçte özellikle kiracıların ve düşük gelirli sakinlerin yerinden edildiği vurgulanmaktadır. Çalışma, Sulukule örneği üzerinden Türkiye’de kentsel yenileme uygulamalarının sosyal adalet, kültürel miras ve yerinden edilme bağlamındaki etkilerini eleştirel biçimde değerlendirmektedir.

Editörün önsözünden:
“Milyonlarca insanın yaşadığı bir metropol İstanbul. İnşai faaliyetler hiç bitmiyor, öyle ki ufuk çizgisi görünmez oldu. Sınırları da gitgide büyüyor, öyle ki bir kent olmaktan çoktan çıktı, o bir bölgeyi tanımlıyor artık. Binlerce yıllık tarihi birikimi, tekil restorasyon, yeniden işlevlendirme, yıkıp yeniden yapma projelerinin yanı sıra çeşitli ölçeklerde ve çok sayıda kentsel müdahalelerle sürekli can buluyor/veriyor, yeni yüzler ediniyor. İstanbul’a sadece böyle bakarak mimari üretim adına çok güçlü bir potansiyelin varlığından söz etmek mümkün olmalı… İstanbul’da mimarlık fakültesi olan üniversite sayısı 10. Mimari yayınların çoğu (süreli/süresiz) yine İstanbul’da basılıyor. Acaba bu mimarlık ortamında gerek düşünsel gerek fiziksel üretimle/katılımla ya da sadece tanık olarak var olmak ne demek? İstanbul’da yaşayan ve mimarlık pratiğini birbirinden farklı yaklaşımlarla, yollarla gerçekleştiren 45 yaş altı üç mimar bireysel deneyimlerinden hareketle bu metropol ve mimarlığı üzerine konuşmaya başlarsa ortaya neler dökülür? Ortaya dökülenler ne kadar öznel ya da ne kadar nesnel olur? İstanbul’da dillenen söylemlerle nasıl ilişkilenir? “istanbul paradoksa” ne eksiksiz bir mimarlık ortamı tariflemenin ne de yeni söylemler geliştirmenin peşinde. “istanbul para-doksa” bu kaygılardan uzak bir tartışmanın ürünü, en anlamlı tarafı da bu kimlikle günümüzden bir kesit sunuyor olması.

Günümüzde kentler bütüncül bir sistemi olan yapılar olarak tanımlanmaktadırlar. Modelin geliştirilmesinde bu yapı kabulü ile bu alandaki mevcut çalışmaların tezin hedefi doğrultusunda değerlendirilmesine çalışılmıştır. Teorik bilgilerin bir alan çalışması ile desteklenmesi için Ayvalık kentsel siti uygulama alanı olarak seçilmiştir. Model ardışık ve eş zamanlı olmak üzere iki boyut içermektedir. Eş zamanlı çözümlemede, kentin kendi eleman ve ilişkiler düzeni ile sağlanmaktadır. Bu çözümleme mekan ve biçim kavramları aracılığı ile sağlanmaktadır. Bu çalışmada kentsel yapının biçimsel ve mekansal çözümlenmesi hedeflenmiştir. Kent yapısının başka disiplinlere dayandırılmadan kendi iç yapısı ve elemanları ile çözümlenmesine çalışılmıştır. Sonuç olarak model Ayvalık kentinden gelebilecek etki ve eklemelere açık olarak uygulanmıştır.