Yayınlar

Bu söyleşi, Beyoğlu’nun Şişhane, Galata ve Karaköy hattında tarihsel olarak gelişen küçük ölçekli üretim, zanaat ve ticaret kültürünü Aslı Kıyak İngin’in Made in Şişhane projesi üzerinden ele alır. Metin, bölgedeki zanaat ağlarının malzeme temini, üretim ve satış süreçleriyle kurduğu özgün yapıyı; kentsel dönüşüm, turizm, artan kiralar ve soylulaştırma baskıları karşısında nasıl değiştiğini tartışır. Aynı zamanda Made in Şişhane’nin, zanaat bilgisini görünür kılma, tasarım eğitimiyle ilişkilendirme ve öğrencileri doğrudan atölye deneyimiyle buluşturma amacını vurgular. Söyleşi, kent içi üretimin korunmasının yalnızca ekonomik değil, kültürel, eğitsel ve tasarımsal açıdan da önemli olduğunu ortaya koyar.

Bu makale, Türkiye’nin İstanbul kentinde bulunan bir yetişkin eğitimi kurumu olan İSMEK’te zanaatkârlara yönelik olarak yürütülen bir tasarım dersini sunmayı amaçlamaktadır. On iki hafta süren programın amacı; tasarım yöntemlerine ilişkin temel konuları öğretmek, tasarım süreçleri boyunca eleştirel girdiler ve mentorluk sağlamak suretiyle tasarıma dair yeni bakış açıları kazandırmaktır. Katılımcıların tasarım eğitimi geçmişi bulunmamakta, belirli bir zanaat alanında ustalıkları olmakta ve kendi alanlarında hâlihazırda eğitmen olarak görev yapmaktadırlar. Bu doğrultuda tasarım dersinin amacı, katılımcıları deneme yapmaya teşvik ederek ve geleneksel zanaatlara yönelik yeni yorumlar üretmelerini destekleyerek, zanaat üretimindeki mevcut süreçlere daha geniş bir perspektiften bakmalarını sağlamaktır. Tasarımcı-zanaatkâr iş birliğine özgün bir örnek olarak bu tasarım dersi; arka planı, bağlamı, yapısı ve çıktılarıyla birlikte tanıtılmakta ve gelecekteki çalışmalara olası katkıları tartışılmaktadır.

Sürdürülebilirlik ve tasarım üzerine bir dizi tasarım stüdyosu dersi, 2017 yılında İstanbul Bilgi Üniversitesi Endüstriyel Tasarım Bölümü’nde başlatılmıştır. Bu seri, öğrencileri tasarım projelerinde çevre, canlılar ve kaynaklar konusunda düşünmeye, tartışmaya ve aldıkları kararlardaki sorumluluklarının farkına varmaya yönlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu amaçla, sürdürülebilir tasarımın süreçlerini ve yöntemlerini kapsayan bir tasarım stüdyosu dersi yapılandırılmıştır. Konu, öğrencilerin bu sorumluluklarla doğrudan ilişki kurabilmeleri için Türkiye’de, kampüs dışında ve gündelik yaşamın içinde yer alan bir yerelliğin bağlamı olarak belirlenmiştir. Benzer şekilde, stüdyonun yapısı ve proje tanımları, yerel halkla ve bölgenin yerel bilgisiyle doğrudan etkileşim yoluyla belirlenmiştir. Bu amaç doğrultusunda ve sürdürülebilir tasarımın belirli metodolojileriyle uyumlu olarak, dönem boyunca alana üç ziyaret gerçekleştirilmiştir: ilki dönem başlamadan önce koordinatörler tarafından, ikincisi ve üçüncüsü ise araştırma ve proje geliştirme aşamaları için öğrenciler ve koordinatörler tarafından gerçekleştirilmiştir. Araştırma aşaması, sürdürülebilirlik ve bölgeyle ilişkili temel konulara dayandırılmıştır: yapılı çevre, kültür, gıda, enerji, atık ve su. Proje geliştirme sürecinde öğrenciler bu konulardan birine odaklanmış, köyün geçmişi ve bugünü temelinde geleceğe yönelik vizyon senaryoları oluşturmuş ve bu vizyonlara ulaşmayı kolaylaştıracak sistem ve ürün tasarımları önermiştir. Tasarım fikirlerini yerel bağlam temelinde şekillendirmiş ve projelerini paydaşlar ve bölge sakinleriyle paylaşmışlardır.

Bu yazı, 2017 Güz döneminde İstanbul Bilgi Üniversitesi Endüstri Ürünleri Tasarımı Bölümü’nde başlatılan sürdürülebilir tasarım temalı Studio-Sustain stüdyo dersleri serisinin ilki üzerinedir. Serinin birincil amacı tasarım öğrencilerinin çevrelerine, canlılara, kaynaklara ve kararlarına dair sorumluluklarını fark edecekleri, düşünecekleri ve tartışacakları bir eğitim ortamı oluşturmaktır. Bu amaçla, sürdürülebilir tasarım süreç ve yöntemlerini kapsayan bir stüdyo dersi kurgulandı. Proje konusu, öğrencilerin bahsedilen sorumlulukları ile doğrudan ilişkiye girmelerini sağlamak için, stüdyo dışından ve gündelik hayatın içinden, Türkiye’deki bir bölgenin bağlamı üzerinden belirlendi. Sürdürülebilirlik üzerine çalışan kişi ve kurumların bulunduğu Urla ilçesinin Barbaros Köyü Studio-Sustain dersinin sahası olarak seçildi. Studio-Sustain Urla-Barbaros, ana yapısını ve tasarım projelerinin konusunu bölgenin yerel bilgisi üzerinden oluşturmayı temel aldı. Bu yerel bilgi ve kişilerle doğrudan etkileşimi sağlamak amacıyla bölgeye üç ziyaret planlandı: dönem başlamadan stüdyo yürütücülerinin hazırlık ziyareti, dönem boyunca yürütücülerin ve öğrencilerin araştırma ve ürün geliştirme süreçlerinde yaptıkları ziyaretler. Araştırma sürecinde gruplar halinde çalışan öğrenciler stüdyo kapsamında belirlenen atık, enerji, gıda, kültür, su ve yapılı çevre ana başlıkları üzerinden bölgeyi incelediler. Bulgularını köydekilerle paylaşarak tasarım projelerinin temellerini oluşturan fikir alışverişleri gerçekleştirdiler. Proje geliştirme sürecinde bireysel çalışan öğrenciler, sistem tasarımı yöntemlerini uygulayarak, bölgenin geçmiş ve bugün bilgisi üzerinden, gelecek için vizyon senaryoları kurguladılar. Sistem ve ürün tasarımını kapsayan projelerini bu senaryolar doğrultusunda belirleyen öğrenciler, bölgeye ikinci ziyarette tasarım fikirlerini köy bağlamında, köydekilerle geliştirmeye devam ettiler. Bu ziyaret sonrasında sistem ve ürün tasarımlarını, sahada edindikleri bilgi ve deneyimlere ve köydeki kişilerle birlikte yaptıkları denemelere dayanarak sonuçlandırdılar. Studio-Sustain Urla-Barbaros tasarım pratiği ve eğitimi, gerçek hayatın kişileri, durumları, bilgileri, gereklilikleri ve ihtiyaçları üzerinden belirlenmesini temel aldı. Tasarım öğrencilerinin öncelikle neyi, neden tasarladıklarını sorgulamaları amaçlandı. Seri boyunca sürdürülebilirlik üzerine çalışan kurum ve kişilerle ortaklıklar üzerinden güncel çalışmaların ve durumların incelenmesi, stüdyo içinde ve dışında farkındalık kazandırılması, kültürel zemin ve sürdürülebilir pratiklerin geliştirilmesi planlanmaktadır.

Bu yayın, İstanbul’un Beyoğlu bölgesindeki zanaat atölyelerini, ustaları ve üretim kültürünü odağına alan Ustaişi Beyoğlu Projesi’nin süreçlerini ve çıktılarını bir araya getirir. Proje; geleneksel usta-çırak ilişkisini güncel eğitim ve tasarım yöntemleriyle yeniden ele alarak gençlerin zanaat üretimine katılabilecekleri alternatif bir öğrenme ve çalışma modeli geliştirmeyi amaçlamıştır.

Kitapta Çağdaş Çıraklık Programı, usta-çırak seminerleri, atölye iyileştirme çalışmaları, yaratıcı tasarım atölyeleri, üniversite öğrencileriyle gerçekleştirilen zanaat ve tasarım projeleri, ZET: Zanaat, Eğitim ve Tasarım Konferansı ile “Zanaat Yeniden…” sergisi belgelenmektedir. Yayın, Beyoğlu’nun küçük ölçekli üretim ağlarını yalnızca korunması gereken bir kültürel miras olarak değil; tasarım, eğitim ve yerel kalkınma açısından güncel ve üretken bir kaynak olarak değerlendirmektedir.

Proje, İstanbul Kalkınma Ajansı tarafından desteklenmiş; Kültür Kenti Vakfı yürütücülüğünde, Beyoğlu Belediyesi, İstanbul Bilgi Üniversitesi ve çeşitli zanaat atölyelerinin iş birliğiyle gerçekleştirilmiştir.

In.formal academy by Made in Sishane: Issue 04, Labor and Education başlıklı bu yayın, Nisan 2015’te İstanbul’da yayımlanmıştır. Editörlüğünü Aslı Kıyak İngin ve Sevgi Ortaç’ın, çevirisini ise Çiğdem Buğdaycı’nın üstlendiği yayının dördüncü sayısı, emek ve eğitim temaları etrafında şekillenir. Şişhane deneyiminden yola çıkan bu sayı, zanaat ve tasarım alanlarında eğitim, emek ilişkileri ve işbirlikçi üretim konularını tartışmak üzere 2014 yılının sonunda Artin Aharon ve Turgay Ebcim’in atölyelerinde düzenlenen iki buluşmayı bir araya getirir. Yayın, zanaat mahallesini artık geçerliliğini yitirmiş bir üretim ve ilişki ağı olarak görmek yerine, emek ilişkileri ve eğitim bağlamında potansiyellerini yeniden düşünmeyi ve zanaat ile tasarım kültürünün geleceğine dair yeni bir anlayış geliştirmeyi amaçlar. İlk buluşma, “The Labor of the Following Day,” 13 Kasım 2014’te Artin Aharon’un atölyesinde; ikinci buluşma, “For the Love of Donning an Apron and Getting to Work,” 4 Aralık 2014’te Turgay Ebcim’in atölyesinde gerçekleştirilmiştir. Yayın, Adhocracy Athens: From Making Things to Making the Commons kapsamında, Onassis Cultural Centre, Athens bağlamında hazırlanmıştır.

Bu bildiri kapsamında, İstanbul Bilgi Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Endüstri Ürünleri Tasarımı Bölümü 2. Sınıf ID 202 Tasarım Stüdyosu dersi kapsamında 2013 yılından beri devam etmekte olan bir eğitim yaklaşımı ve bu model üzerinden tasarım eğitiminin dönüşümü ve yeni yöntemlerin olasılıkları tartışılmaktadır. İstanbul kent içi küçük üretim bölgeleri, malzeme ve üretim tekniklerinin anlaşılması ve pratik edilmesi için önemli fırsatlar sunmaktadır. Bugüne kadar tasarım lisans eğitiminde sanayi ile olan ortak çalışmalar öncelikli olmuş ve bu tür kent içi küçük üretim bölgelerinin, zanaat atölyelerinin eğitime katkısı yeterince ve etkin bir şekilde değerlendirilmemiştir. Bu model ile kentteki zanaat atölyelerinin ve sahip oldukları yerel malzeme, üretim tekniklerinin daha aktif bir şekilde tasarım eğitimine eklemlenmesine çalışılarak stüdyo dersi kampüsten kente, zanaat atölyelerine taşınmıştır. Böylece ikinci sınıf tasarım öğrencileri hem çırak olarak zanaat atölyelerinde aktif üretime katılmakta, yaparken öğrenmekte hem de süreçleri içeriden deneyimleme şansı elde ederek geniş bir zaman diliminde gözlem yapabilmektedirler. Bu modelde ardışık tasarım ve üretim süreçleri yerine ikisinin birlikte olduğu, etkileşimli bir tasarım, üretim ve eğitim süreci gerçekleştirilmekte; malzeme, üretim teknikleri, zanaatkarın bilgisi ve atölye ortamı tasarıma doğrudan girdi oluşturmakta; yaparken düşünme ve tasarlama devreye sokulmaktadır. Stüdyo süresince öğrenciler Şişhane ve Galata bölgesindeki zanaat ağında yer alan metal, ahşap, abajur, avize, tel, pantograf, akrilik, saz atölyeleri gibi farklı malzeme ve üretim tekniklerinde uzmanlaşmış atölyelerle eşleştirildi. Öğrenciler ikili gruplar halinde seçtikleri atölyelerde ustaların yanında çırak olarak çalıştı ve üretim sürecinin bir parçası oldular. Böylelikle malzeme ve üretim tekniklerini sürecin içerisinden anlama, araştırma ve deneme şansına sahip oldular; bir yandan da işbirliği yaptıkları aktörleri tanırken toplumsal ve kentsel kesitte yeni deneyimler ve farkındalık kazandılar. İstanbul Bilgi Üniversitesi, Endüstri Ürünleri Tasarımı Bölümü’nün tasarım eğitiminde izlediği çoğulcu bakış açısıyla uygulamaya giren ve sahada çalışmalar yapmakta olan Made in Şişhane projesi ile işbirliğinde önerilen bu model, alandaki deneyimler, öğretim kadrosunun katkısı, öğrenciler ve atölyelerden gelen geri bildirimlerle geliştirilmeye, yapılandırılmaya devam etmektedir.

Kitaptaki Advocating Sustainable and Participatory Models bölümü, Demet Mutman tarafından Aslı Kıyak İngin ile yapılan bir röportaj olup, İngin’in kentte sürdürülebilir ve katılımcı planlama modellerini savunan yaklaşımını ele almaktadır. Kentin yeniden inşasında yerel topluluklar, akademi, yerel yönetim ve kültür, sanat, ekonomi ve siyaset alanlarındaki sivil inisiyatiflerle birlikte çalışması gerektiği vurgulanır. Yukarıdan aşağıya (top-down) işleyen planlama süreçleri yerine, aşağıdan yukarıya (bottom-up) bir planlama sürecine ihtiyaç duyulduğuna, yerel bilgi ve taleplerle buluşması gerektiğine; bu nedenle katılımcı planlamanın önemine değinilir.

İngin, kentteki “görünmez” dinamikleri görünür kılmayı, yerel topluluklarla birebir çalışarak mekânsal, sosyal ve ekonomik yapıları anlamayı ve görünür kılmayı temel rolü olarak tanımlar. Katılımcı toplantılar, küçük ölçekli müdahaleler ve sivil girişimler aracılığıyla yerel vizyonların güçlendirilmesini savunur. Ancak mevcut idari yapılar, hiyerarşik ilişkiler ve şeffaf olmayan karar alma mekanizmalarının katılımın önünde önemli engeller oluşturduğunu ifade eder.

Röportaj, İstanbul için iyi bir planlama modelinin yalnızca planlardan değil; yönetim biçimlerinden, kurumlar arası ilişkilerden ve katılımı mümkün kılan şeffaf mekanizmalardan oluşması gerektiği sonucuna varır ve kentsel kararların katılımcı eylem, geri bildirim ve ortak üretim yoluyla şekillenmesi gerektiğini savunur.

Bu kitap içi bölüm, İstanbul’da 2000’li yılların ortalarından itibaren uygulamaya konulan kentsel yenileme politikalarını, Sulukule Yenileme Projesi örneği üzerinden incelemektedir. Çalışma, 5366 sayılı yasa ile yerel yönetimlere tanınan yeni planlama ve kamulaştırma yetkilerinin, tarihi mahallelerdeki dönüşüm süreçlerini nasıl şekillendirdiğini tartışmaktadır. Sulukule’de yenileme süreci, mahallenin enformel sosyal, kültürel ve mekânsal yapısının sorunlu olarak tanımlanması üzerinden meşrulaştırılmıştır. Oysa makale, Sulukule’nin güçlü sosyal dayanışma ağlarına, özgün konut tipolojilerine ve kültürel miras niteliği taşıyan bir kentsel dokuya sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Yenileme projesinin, yerinde ve katılımcı bir planlama yerine piyasa odaklı, büyük ölçekli bir müdahaleye dönüştüğü; bu süreçte özellikle kiracıların ve düşük gelirli sakinlerin yerinden edildiği vurgulanmaktadır. Çalışma, Sulukule örneği üzerinden Türkiye’de kentsel yenileme uygulamalarının sosyal adalet, kültürel miras ve yerinden edilme bağlamındaki etkilerini eleştirel biçimde değerlendirmektedir.

Editörün önsözünden:
“Milyonlarca insanın yaşadığı bir metropol İstanbul. İnşai faaliyetler hiç bitmiyor, öyle ki ufuk çizgisi görünmez oldu. Sınırları da gitgide büyüyor, öyle ki bir kent olmaktan çoktan çıktı, o bir bölgeyi tanımlıyor artık. Binlerce yıllık tarihi birikimi, tekil restorasyon, yeniden işlevlendirme, yıkıp yeniden yapma projelerinin yanı sıra çeşitli ölçeklerde ve çok sayıda kentsel müdahalelerle sürekli can buluyor/veriyor, yeni yüzler ediniyor. İstanbul’a sadece böyle bakarak mimari üretim adına çok güçlü bir potansiyelin varlığından söz etmek mümkün olmalı… İstanbul’da mimarlık fakültesi olan üniversite sayısı 10. Mimari yayınların çoğu (süreli/süresiz) yine İstanbul’da basılıyor. Acaba bu mimarlık ortamında gerek düşünsel gerek fiziksel üretimle/katılımla ya da sadece tanık olarak var olmak ne demek? İstanbul’da yaşayan ve mimarlık pratiğini birbirinden farklı yaklaşımlarla, yollarla gerçekleştiren 45 yaş altı üç mimar bireysel deneyimlerinden hareketle bu metropol ve mimarlığı üzerine konuşmaya başlarsa ortaya neler dökülür? Ortaya dökülenler ne kadar öznel ya da ne kadar nesnel olur? İstanbul’da dillenen söylemlerle nasıl ilişkilenir? “istanbul paradoksa” ne eksiksiz bir mimarlık ortamı tariflemenin ne de yeni söylemler geliştirmenin peşinde. “istanbul para-doksa” bu kaygılardan uzak bir tartışmanın ürünü, en anlamlı tarafı da bu kimlikle günümüzden bir kesit sunuyor olması.

Bu çalışma, Türkiye'de son yıllarda artan "Tasarım - Üretim" birlikteliğini kurma çabalarını farklı bir ölçekte ele alarak, yerel örneklerin incelenmesi ve geliştirilmesi konusuna dikkat çekmeyi amaçlamaktadır. Çalışma Alanını oluşturan aydınlatma piyasasının merkezi konumundaki Şişhane Bölgesi, atölyeleri, mağazalan, toptancıları, profesyonel ve ev müşterileri, vb. gibi çok çeşitli kullanıcı kesiti ile canlı bir pazar ve ağ yapısına sahiptir. Önemli bir üretim ve alışveriş imkanı sunan bu merkez, aydınlatmanın da içinde yer aldığı geçmişinden gelen birikimlere ek olarak, gelecek için farklı ölçekte tasarım-üretim ilişkilerini geliştirme potansiyeline de sahiptir. Bu potansiyel ile bölgede hem turizm eksenli tek tip yapılanmalara alternatif oluşturabilecek, hem de bölge üreticilerini ve kurulu ağ yapısını dışlamayan, ondan faydalanan sürdürülebilir bir kentsel gelişim sağlanabilecektir. Bildiri, bölgede tasarım-üretim ilişkisini incelemek üzere yapılan görüşmelerle desteklenmiş; bölgenin tarihçesi, günümüzdeki ve gelecekteki yeri; bölgenin üretim, tasarım ve kent açısından taşıdığı potansiyellerin değerlendirilmesi ile geliştirilmiştir.

Günümüzde kentler bütüncül bir sistemi olan yapılar olarak tanımlanmaktadırlar. Modelin geliştirilmesinde bu yapı kabulü ile bu alandaki mevcut çalışmaların tezin hedefi doğrultusunda değerlendirilmesine çalışılmıştır. Teorik bilgilerin bir alan çalışması ile desteklenmesi için Ayvalık kentsel siti uygulama alanı olarak seçilmiştir. Model ardışık ve eş zamanlı olmak üzere iki boyut içermektedir. Eş zamanlı çözümlemede, kentin kendi eleman ve ilişkiler düzeni ile sağlanmaktadır. Bu çözümleme mekan ve biçim kavramları aracılığı ile sağlanmaktadır. Bu çalışmada kentsel yapının biçimsel ve mekansal çözümlenmesi hedeflenmiştir. Kent yapısının başka disiplinlere dayandırılmadan kendi iç yapısı ve elemanları ile çözümlenmesine çalışılmıştır. Sonuç olarak model Ayvalık kentinden gelebilecek etki ve eklemelere açık olarak uygulanmıştır.